Temel İkiliniz: PHQ-9 + GAD-7
Başka hiçbir şey okumadan bu ikiyi kullanmaya başlasanız bile ayaktan ruh sağlığı pratiğinin baskın bölümünü kapsayacaksınız. Depresyon ve anksiyete, birinci basamak ve ayaktan psikiyatri/psikoloji pratiğinin en sık başvurulan tablolarıdır ve sık komorbiddir. PHQ-9 ile GAD-7, bu iki tabloyu kısa sürede ve doğrulanmış kesme noktalarıyla taramak için tasarlanmıştır.
- 9 madde, 2-3 dakika
- Depresyon şiddeti: 0-27
- Kesme puanı: 10
- Madde 9: intihar taraması
- Ücretsiz, Türkçe geçerli
- 7 madde, 2 dakika
- Anksiyete şiddeti: 0-21
- Kesme puanı: 10
- Panik, sosyal fobi de tarar
- Ücretsiz, Türkçe geçerli
Toplam 16 madde. 3-4 dakika. Hasta bekleme odasında ya da telefonundan tamamlayabiliyor. Her ikisi de Kroenke grubu tarafından geliştirildi, psikometrik yapıları güçlü, dünya genelinde en çok kullanılan ölçekler. İşe bunlarla başlayın.
Klinik Tabloya Göre Ölçek Seçimi
PHQ-9 ve GAD-7 dışına çıkmanız gereken durumlar olacak. Aşağıdaki tablo, klinik tabloya göre birincil ve alternatif ölçekleri, madde sayılarını, uygulama sürelerini ve lisans durumlarını özetliyor.
| Klinik Tablo | Birincil Ölçek | Alternatif | Madde | Süre | Lisans |
|---|---|---|---|---|---|
| Depresyon | PHQ-9 | BDI | 9 / 21 | 2-3dk / 5-10dk | Ücretsiz / Telif |
| Anksiyete | GAD-7 | BAI | 7 / 21 | 2dk / 5-10dk | Ücretsiz / Telif |
| TSSB | PCL-5 | - | 20 | 5-7dk | Ücretsiz |
| Genel iyilik | WHO-5 | - | 5 | 1dk | Ücretsiz |
| Bipolar | MDQ | ASRM | 13 / 5 | 5dk / 2dk | Ücretsiz |
| İntihar riski | C-SSRS | - | 6 | 2-3dk | Ücretsiz |
| Uyku | ISI | PSQI | 7 / 19 | 2dk / 10dk | Ücretsiz |
| Alkol | AUDIT | CAGE | 10 / 4 | 3dk / 1dk | Ücretsiz |
Senaryo Bazlı Öneriler
Tablo güzel de, pratikte ne yapacaksınız? Beş yaygın senaryo ve her biri için somut ölçek önerileri:
Yeni hasta, ilk seans
Henüz tanı net değil. Genel bir tarama yapmanız gerekiyor. Hastanın neresinde durduğunu bilmek istiyorsunuz.
Antidepresan başlayan hasta
SSRI başladınız, 6-8 hafta yanıt bekliyorsunuz. Bu sürede tedavinin işe yarayıp yaramadığını izlemeniz şart. 2 haftada bir ölçüm ideal.
Travma öyküsü olan hasta
Travma sonrası stres belirtileri ön planda ama depresyon ve anksiyete eşlik edebilir. Üçünü birden izlemek gerekiyor. Daha fazla madde var ama yine de 10 dakikayı geçmiyor.
Tedavisi süren kronik hasta
Stabil, sürdürüm tedavisinde. Yoğun izleme gerekmez ama tamamen bırakmak da riskli. Ayda bir ölçüm yeterli. Kötüleşme olursa sıklığı artırırsınız.
Acil değerlendirme gereken hasta
İntihar düşüncesi, kendine zarar verme ifadesi veya aniden kötüleşen tablo. Burada yapılandırılmış risk değerlendirmesi kritik.
Ücretsiz vs. Telif Haklı Ölçekler
Bu konu Türkiye'de yeterince konuşulmuyor. Ölçeklerin bir kısmı kamu malı, bir kısmı ticari ürün. Fark pratiğinizi doğrudan etkiliyor.
Kamu malı (public domain) ölçekler: PHQ-9, GAD-7, PCL-5, WHO-5, C-SSRS, MDQ, ISI, AUDIT. Bunları klinik pratiğinizde, araştırmalarınızda, dijital platformlarda serbestçe kullanabilirsiniz. Telif ücreti yok, izin almanıza gerek yok. Kroenke ve Spitzer, PHQ-9 ve GAD-7'yi bilinçli olarak açık erişimli yaptılar, yaygın kullanımı teşvik etmek için.
Telif haklı ölçekler: BDI (Beck Depresyon Envanteri), BAI (Beck Anksiyete Envanteri), STAI (Durumluk-Sürekli Kaygı Envanteri). Bunlar Pearson gibi yayınevlerine ait. Kağıt formları satın almanız, dijital kullanım için lisans anlaşması yapmanız gerekiyor. Tek bir klinisyenin muayenehanesinde kağıt form kullanması genellikle göz ardı ediliyor, ama bir dijital platformda bu ölçekleri sunmak yasal olarak sorunlu.
Pratik tavsiye: dijital takip yapacaksanız, kamu malı ölçeklerle çalışın. PHQ-9 ve GAD-7, BDI ve BAI ile karşılaştırmalı çalışmalarda benzer psikometrik performans gösteriyor. Daha kısa, daha hızlı ve ücretsiz. Lisans sorunu yok.
Sık Yapılan Hatalar
Çok fazla ölçek uygulamak
İlk seansta hastaya 5 ölçek verip 80 madde doldurtmak, iyi niyet gibi görünse de sonuç tam tersi olur. Hasta bunalır, formları dikkatli doldurmaz, bir sonraki seansa gelmek istemez. Hastanız araştırma katılımcısı değil. 2-3 ölçek, 15-20 madde, bu üst sınır olmalı. Daha fazlası klinik değil, akademik çalışmadır.
Ölçeği sadece bir kez uygulamak
İlk seansta PHQ-9 uygulamak güzel. Ama bir daha uygulamadıysanız, elinizdeki tek bir fotoğraf karesi. Tedavi yanıtını görebilmeniz için film lazım, yani tekrarlanan ölçümler. Tek seferlik ölçüm, baseline oluşturur. Asıl değer, zaman içindeki değişimde.
Sonuçları tedaviye yansıtmamak
Bu en yaygın ve en zararlı hata. Ölçek uyguluyorsunuz, skoru not ediyorsunuz, dosyaya koyuyorsunuz, sonra aynı tedavi planıyla devam ediyorsunuz. PHQ-9 skoru 6 hafta boyunca hiç düşmüyorsa ve siz hâlâ aynı SSRI'yı aynı dozda veriyorsanız, ölçüm yapmış olmanızın bir anlamı kalmıyor. Ölçüm, karar almak içindir.
Yanlış ölçeği kullanmak
Travma hastasına sadece PHQ-9 uygulamak, resmin yarısını görmek demek. Depresyon skoru düşük çıkabilir ama TSSB belirtileri tavanda olabilir. Ya da bipolar depresyonu olan hastaya PHQ-9 uygulayıp "depresyon iyileşmiyor" demek, sorun ölçekte değil, tanıda. Ölçek seçimi klinik hipotezinizle uyumlu olmalı.
Kaynaklar
- Kroenke K, Spitzer RL, Williams JB. The PHQ-9: Validity of a Brief Depression Severity Measure. J Gen Intern Med. 2001;16(9):606-613.
- Spitzer RL, Kroenke K, Williams JBW, Löwe B. A Brief Measure for Assessing Generalized Anxiety Disorder: The GAD-7. Arch Intern Med. 2006;166(10):1092-1097.
- Weathers FW, Litz BT, Keane TM, et al. The PTSD Checklist for DSM-5 (PCL-5). National Center for PTSD. 2013.
- Topp CW, Østergaard SD, Søndergaard S, Bech P. The WHO-5 Well-Being Index: A Systematic Review of the Literature. Psychotherapy and Psychosomatics. 2015;84(3):167-176.
- Yazıcı Güleç M, et al. Psychometric Properties of the Turkish Version of the Patient Health Questionnaire-9. Klinik Psikiyatri Dergisi. 2009;12:65-72.
- Konkan R, et al. Yaygın Anksiyete Bozukluğu-7 (YAB-7) Testi Türkçe Uyarlaması, Geçerlik ve Güvenirliği. Nöropsikiyatri Arşivi. 2013;50:53-58.