Hızlı Başvuru
PHQ-9 Nedir?
Patient Health Questionnaire-9 (PHQ-9), 2001 yılında Kroenke, Spitzer ve Williams tarafından geliştirilmiş, DSM kriterleriyle uyumlu 9 maddeli bir depresyon ölçeğidir. Orijinal çalışma Journal of General Internal Medicine'de yayımlanmıştır ve o tarihten bu yana 10.000'den fazla atıf almıştır.
PHQ-9'un klinik pratikte bu kadar yaygınlaşmasının birkaç sebebi var: ücretsiz (telif hakkı yok), kısa (hastaların çoğu 2-3 dakikada tamamlıyor), güvenilir (Cronbach α = 0.86-0.89) ve hem tarama hem de şiddet değerlendirmesi için kullanılabiliyor.
Türkçe'ye uyarlaması Yazıcı Güleç ve arkadaşları (2009) tarafından yapılmıştır. Türkçe versiyonun psikometrik özellikleri orijinal formuyla tutarlıdır.
Puanlama Tablosu
Her madde "son iki hafta" zaman dilimini sorar. Hasta, belirtinin ne sıklıkta yaşandığını işaretler:
| Yanıt | Puan | Açıklama |
|---|---|---|
| Hiç | 0 | Belirtiyi yaşamamış |
| Birkaç gün | 1 | Haftada 1-6 gün arası |
| Günlerin yarısından fazlası | 2 | Haftanın 7+ günü |
| Hemen her gün | 3 | Neredeyse her gün |
Toplam skor: 9 maddenin puanlarının toplamı. Minimum 0, maksimum 27.
Şiddet Kategorileri ve Klinik Anlamları
Tedavi gerekmez. İzleme yeterli. Hastanın günlük yaşam fonksiyonları korunmuş.
Genellikle "izle ve bekle" yaklaşımı. Psikoeğitim, yaşam tarzı müdahaleleri (egzersiz, uyku hijyeni) önerilir. 4 hafta sonra tekrar değerlendirin, skor artarsa veya fonksiyonel bozulma varsa tedavi planını gözden geçirin.
Tedavi planı gereklidir. Psikoterapi (BDT, kişilerarası terapi) ve/veya farmakoterapi. Klinisyen tercihine ve hastanın durumuna göre tedavi seçilir. Bu aralık, PHQ-9 tarama kesme puanıdır (≥10: duyarlılık %88, özgüllük %88).
Aktif tedavi şart. Farmakoterapi genellikle önerilir. Kombine tedavi (ilaç + terapi) düşünülmeli. Yakın takip, 2 haftada bir değerlendirme.
Acil tedavi. Farmakoterapi + psikoterapi kombinasyonu. İntihar riski değerlendirmesi zorunlu. Psikiyatrik konsültasyon ve gerekirse yatış değerlendirilmeli. Haftalık takip.
Madde 9: İntihar Düşüncesi
PHQ-9'un 9. maddesi "Kendine zarar verme ya da öldürme düşünceleri" sorar. Bu madde 0'dan farklı bir değer aldığında, toplam skor ne olursa olsun, güvenlik değerlendirmesi yapılmalıdır. 5 puanlık bir toplam skor bile, madde 9'da 1 puan varsa, ciddiye alınmalıdır.
Dijital platformlarda bu madde otomatik olarak işaretlenebilir ve klinisyene anında uyarı gönderilebilir, seanslar arasında bile. Bu, ÖDB'nin en güçlü yönlerinden biridir.
Tedavi Yanıtını Değerlendirme
PHQ-9'un asıl gücü tek seferlik ölçümde değil, tekrarlanan ölçümlerdedir. Zaman içindeki değişim, tedavinin işe yarayıp yaramadığını gösterir.
| Değişim | Yorum | Aksiyon |
|---|---|---|
| ≥5 puan düşüş | Klinik olarak anlamlı iyileşme | Tedaviye devam |
| Skor < 5 | Remisyon | Sürdürüm tedavisi planla, izlemeye devam |
| Skor 5-9'a düşüş | Kısmi yanıt | Tedavi optimizasyonu düşün (doz artışı, yaklaşım değişikliği) |
| Değişim yok veya artış | Tedaviye yanıtsızlık | Tanıyı gözden geçir, tedavi değişikliği, konsültasyon |
Antidepresan tedavide 6-8 haftalık yeterli doz ve süre sonunda PHQ-9 skorunda %50 düşüş ("yanıt") beklenir. Skor 5'in altına inmesi "remisyon"dur. 6-8 haftada anlamlı değişim yoksa tedavi stratejisini gözden geçirmek gerekir.
Klinik İpuçları
Zamanlama önemli. PHQ-9'u seans başında mı, sonunda mı uygulayacağınız sonuçları etkiler. Seans öncesi uygulama, hastanın o anki durumunu yansıtır ve seans içeriğini yönlendirmenize yardımcı olur. Çoğu kılavuz seans öncesi uygulamayı önerir.
Skor paylaşımı terapötiktir. "Geçen ay skorunuz 16'ydı, bugün 11" demek, hastaya somut bir ilerleme kanıtı sunar. Motivasyonel görüşme teknikleriyle birlikte kullanıldığında tedaviye bağlılığı artırır.
Tek bir skora takılmayın. PHQ-9 bir tarama aracıdır, tanı aracı değil. Toplam skor önemli ama hangi maddelerin yüksek olduğu da bilgi verir. Madde 3 (uyku) ve madde 5 (iştah) somatik belirtilerdir, tıbbi durumlardan da etkilenebilir. Madde 9 (intihar) ise toplam skordan bağımsız olarak değerlendirilmelidir.
Dil ve kültür farkları. Türk hastalar bazen depresif duygudurum yerine bedensel şikayetler ön plana çıkarabilir ("her yerim ağrıyor" vs. "mutsuzum"). PHQ-9'un somatik maddeleri (uyku, iştah, enerji, psikomotor) bu kültürel ifade biçimini kısmen yakalar, ama klinik görüşmeyle desteklenmesi önemlidir.
PHQ-9 Maddeleri
Referans için, PHQ-9'un 9 maddesi ve karşılık geldikleri DSM kriterleri:
| # | Madde (Türkçe) | DSM Kriteri |
|---|---|---|
| 1 | Bir şeyler yapmaya karşı ilgi veya zevk azlığı | Anhedoni |
| 2 | Kendini kötü, depresif ya da umutsuz hissetme | Depresif duygudurum |
| 3 | Uykuya dalma, uyumaya devam etme güçlüğü veya aşırı uyuma | Uyku bozukluğu |
| 4 | Yorgunluk veya enerjisizlik | Enerji kaybı |
| 5 | İştah azalması veya aşırı yeme | İştah değişikliği |
| 6 | Kendini kötü hissetme veya başarısız biri olarak görme | Değersizlik/suçluluk |
| 7 | Gazete okumak veya televizyon izlemek gibi şeylere odaklanma güçlüğü | Konsantrasyon güçlüğü |
| 8 | Hareketlerin veya konuşmanın yavaşlaması / huzursuzluk | Psikomotor değişiklik |
| 9 | Kendine zarar verme ya da öldürme düşünceleri | İntihar düşüncesi |
Sınırlılıklar
PHQ-9 güçlü bir araç ama sınırlılıklarını bilmek gerekiyor:
- Tanı koydurmaz. PHQ-9, depresyon şiddetini tarar ve değerlendirir ama tek başına majör depresyon tanısı koymak için yeterli değildir. Klinik görüşme ile desteklenmelidir.
- Öz-bildirime dayalıdır. Hasta yanıtlarını abartabilir ya da küçümseyebilir. Özellikle "iyi görünmek" motivasyonu güçlü olan hastalarda düşük skor, gerçek durumu yansıtmayabilir.
- Somatik belirtiler karışabilir. Madde 3 (uyku), 4 (enerji) ve 5 (iştah) tıbbi durumlardan da etkilenir. Hipotiroidi, anemi veya kronik ağrı gibi durumlarda skor yapay olarak yükselir.
- Bipolar depresyonu ayırt etmez. Bipolar bozuklukta depresif dönem, PHQ-9'da yüksek skor verir. Ama tedavi yaklaşımı farklıdır, antidepresan monoterapisi bipolar hastada manik kayma riski taşır.
Türkçe Geçerlilik Bilgileri
PHQ-9'un Türkçe uyarlaması birden fazla çalışmayla doğrulanmıştır. Temel referans, Yazıcı Güleç ve arkadaşlarının (2009) Klinik Psikiyatri Dergisi'nde yayımlanan çalışmasıdır. İç tutarlılık katsayısı (Cronbach α) 0.83 bulunmuştur.
Ölçeğin Türkçe versiyonu kamu malıdır, telif ücreti veya lisans gerektirmez. Klinik araştırma ve klinik pratikte özgürce kullanılabilir.
Kaynaklar
- Kroenke K, Spitzer RL, Williams JB. The PHQ-9: Validity of a Brief Depression Severity Measure. J Gen Intern Med. 2001;16(9):606-613.
- Yazıcı Güleç M, et al. Psychometric Properties of the Turkish Version of the Patient Health Questionnaire-9. Klinik Psikiyatri Dergisi. 2009;12:65-72.
- Löwe B, Unützer J, Callahan CM, et al. Monitoring Depression Treatment Outcomes with the PHQ-9. Medical Care. 2004;42(12):1194-1201.
- Manea L, Gilbody S, McMillan D. Optimal Cut-off Score for Diagnosing Depression with the PHQ-9. CMAJ. 2012;184(3):E191-E196.