Tek cümleyle
Tedavi başında hastaya şu sorulara net cevap verilir: MBC nedir, neden uyguluyoruz, hangi ölçekleri kullanacağız, sonuçları kim görecek, veri nerede saklanacak, ölçek doldurmak gönüllü mü? Bu kısa tanıtım, MBC sürecinin tamamının temelini oluşturur.
Neden bu ilke?
APA, MBC'yi işbirlikçi bir süreç olarak tanımlar (Boswell ve ark., 2023; Duncan & Reese, 2015). Bu işbirliği, hastanın ölçek doldurma sürecine yalnızca bir veri kaynağı olarak değil, tedavinin aktif ortağı olarak girmesini gerektirir. Hastanın MBC'nin amacını anlaması, bu işbirliğinin başlangıç noktasıdır (Barber & Resnick, 2023).
Hastalar ölçek maddelerini kendi deneyimleri üzerinden yorumlar (Truijens, 2021). Ölçeklerin başka bir amaç için kullanılacağını düşünen bir hasta belirtilerini olduğundan farklı bildirebilir; sonuçların tedaviyi etkilemeyeceğine inanan bir başka hasta ise yanıtlarına gereken özeni göstermeyebilir (Borjesson & Bostrom, 2020; Solstad ve ark., 2019; Talib ve ark., 2018). Net bir tanıtım bu yorum farklılıklarını azaltır.
Hasta beklentilerinin tedavi sonucunu etkilediği uzun süredir bilinen bir bulgudur (Greenberg ve ark., 2006). Hasta, MBC verisinin tedavi planını uyarlamak için kullanılacağını anladığında, iyileşmenin doğrusal seyretmeyebileceğini ve bazı haftalarda skorların yükselebileceğini önceden bilir; bu şeffaflık demoralizasyonu azaltır (Errazuriz & Zilcha-Mano, 2018).
Bu ilke ayrıca etik bir gerekliliktir. MBC verisi hasta sağlık kaydının parçası olduğu için, verinin nasıl toplandığı, saklandığı ve paylaşıldığı konusunda hastaya bilgi verilmesi onam (consent) sürecinin doğal bir parçasıdır (bkz. İlke 6, Etik ve Yasal Sorumluluklar).
Klinik uygulama: ne anlatılır?
APA kılavuzu, hastayla yapılan tanıtım görüşmesinde aşağıdaki başlıkların ele alınmasını önerir. Sıralama ve dil hastanın sağlık okuryazarlığına göre uyarlanır.
Amaç
MBC'nin "ek bir form doldurma yükü" değil, tedavinin parçası olduğu vurgulanır. Klinik görüşme tek başına yeterli değildir; ölçekler iki seans arasında neyin değiştiğini ve hangi alanlarda ilerleme olduğunu sayısal olarak takip etmenin yoludur.
Hangi ölçekleri kullanacağız
Hastanın klinik tablosuyla ilişkili kısa açıklama yapılır: "Depresyon belirtilerini izlemek için PHQ-9, kaygı için GAD-7 kullanacağız. İkisi birlikte 3-4 dakika sürer."
Ne sıklıkta
Ölçüm sıklığı hastayla paylaşılır (örneğin "her seans öncesi" ya da "iki haftada bir"). Bu, beklenti hizalaması için önemlidir.
Veriyi kim görecek
Verilerin yalnızca tedavi ekibi tarafından (klinisyen, gerektiğinde süpervizör) görüleceği netleştirilir. Aile üyeleri ya da diğer kişilerle paylaşılıp paylaşılmayacağı konuşulur.
Veri nerede saklanır
Kayıtların hasta dosyasının parçası olarak saklandığı ve uygulanabilir mevzuatın korumasında olduğu belirtilir. Türkiye için bu, 6698 sayılı KVKK çerçevesidir.
Ölçek doldurmak zorunlu mu
MBC gönüllüdür; hasta ölçek doldurmayı reddedebilir. Bu durumda klinisyen yaklaşımı uyarlar veya MBC kullanmayan başka bir uygulayıcıya yönlendirebilir (APA, 2025).
Kriz durumu
Asenkron veri toplama (seans dışında SMS ile gönderilen ölçek gibi) söz konusuysa, hastaya yanıtların ne zaman okunacağı ve acil bir durumda hangi yola başvurması gerektiği önceden anlatılır. Acil yardım hattı veya kriz protokolüne yönlendirme bilgisi paylaşılır.
Türkiye bağlamı
APA kılavuzu ABD bağlamında HIPAA ve veri güvenliği standartlarına atıfla yazılmıştır. Türkiye'deki karşılığı, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) ile sağlık verilerine ilişkin özel düzenlemelerdir. Hastaya yapılan tanıtımda KVKK kapsamında bir aydınlatma metninin paylaşılması ve gerektiğinde açık rıza alınması, MBC sürecinin yasal zeminini oluşturur.
Dijital MBC uygulamalarında (SMS ile gönderilen ölçekler, web tabanlı doldurma sistemleri) hastanın bilgilendirilmesi gereken ek başlıklar vardır: verinin hangi sunucuda işlendiği, üçüncü taraf hizmet sağlayıcı kullanılıp kullanılmadığı, hastanın talep etmesi halinde verinin nasıl silineceği. Bu bilgiler hem aydınlatma metninde hem de ilk görüşmede sözlü olarak hastaya aktarılır.
Türkiye'de e-Nabız entegrasyonu ile Sağlık Bakanlığı altyapısına aktarılan veriler de bu açıklamanın kapsamına girer. Hangi verinin e-Nabız'a yansıdığı, hangisinin yansımadığı hastayla açıkça paylaşılmalıdır. Bazı hastalar, dijital sağlık verilerinin aileleri ya da işverenleri tarafından görülebileceğine dair kaygı taşıyabilir; bu kaygı doğrudan ele alınır ve sistemin sınırları açıkça ifade edilir.
Pratik kontrol listesi
Bu listeyi ilk seans veya MBC'nin ilk uygulandığı görüşmenin başında kullanabilirsiniz. Hastanın yaşı, gelişim düzeyi ve sağlık okuryazarlığına göre dil sadeleştirilebilir.
- MBC'nin tedavinin parçası olduğunu açıkladım.
- Kullanacağımız ölçeklerin adlarını ve neyi ölçtüklerini söyledim.
- Ölçüm sıklığını ve süresini paylaştım.
- Verilerin kim tarafından görüleceğini ve nerede saklanacağını anlattım.
- KVKK çerçevesinde aydınlatma yaptım, gerektiğinde açık rıza aldım.
- Ölçek doldurmanın gönüllü olduğunu belirttim.
- Asenkron yanıtların ne zaman okunacağını ve kriz durumunda yapılacakları açıkladım.
- Hastanın varsa sorularına cevap verdim ve süreç boyunca sorabileceğini söyledim.
Sık yapılan hata
Aydınlatmanın tek seferlik bir form okutmaya indirgenmesi. APA, MBC tanıtımının süreç boyunca tekrarlanan açık bir diyalog olarak konumlanmasını önerir (Brooks Holliday ve ark., 2021). Hastanın zaman içinde yeni soruları olabilir; bunları gündeme getirebileceği bir alan bırakılır.
Bu ilke nasıl ölçülür?
APA kılavuzu, ilkenin uygulanıp uygulanmadığını klinisyenin kendi süreciyle değerlendirmesini önerir. Pratikte iki gösterge sıkça kullanılır: hastanın MBC sürecine ölçek tamamlama davranışıyla katılımı ve seanslarda ölçek sonuçları üzerinden anlamlı diyalog kurulabilmesi. Eğer hasta düzenli olarak ölçek doldurmuyor ya da sonuçlar hakkında konuşmaktan kaçınıyorsa, ilk orientasyonun yeterince yapılmamış olması bir olasılıktır ve süreç tekrar gözden geçirilebilir.
Kaynaklar
- American Psychological Association. (2025). APA Professional Practice Guidelines on Measurement-Based Care. Guideline 1.
- Barber, J., & Resnick, S. G. (2023). Collect, share, act: A transtheoretical clinical model for doing measurement-based care in mental health treatment. Psychological Services. 20(S2):150-157.
- Borjesson, S., & Bostrom, P. K. (2020). "I want to know what it is used for": Clients' perspectives on completing a routine outcome measure (ROM). Psychotherapy Research. 30(3):337-347.
- Boswell, J. F., Hepner, K. A., Lysell, K., et al. (2023). The need for a measurement-based care professional practice guideline. Psychotherapy. 60(1):1-16.
- Brooks Holliday, S., Hepner, K. A., Farmer, C. M., et al. (2021). Discussing measurement-based care with patients: An analysis of clinician-patient dyads. Psychotherapy Research. 31(2):221-233.
- Duncan, B. L., & Reese, R. J. (2015). The Partners for Change Outcome Management System (PCOMS) revisiting the client's frame of reference. Psychotherapy. 52(4):391.
- Errazuriz, P. & Zilcha-Mano, S. (2018). In psychotherapy with severe patients discouraging news may be worse than no news: The impact of providing feedback to therapists on psychotherapy outcome, session, attendance, and the alliance. Journal of Consulting and Clinical Psychology. 86(2):125-139.
- Greenberg, R. P., Constantino, M. J., & Bruce, N. (2006). Are patient expectations still relevant for psychotherapy process and outcome? Clinical Psychology Review. 26(6):657-678.
- Solstad, S. M., Castonguay, L. G., & Moltu, C. (2019). Patients' experiences with routine outcome monitoring and clinical feedback systems: A systematic review and synthesis of qualitative empirical literature. Psychotherapy Research. 29(2):157-170.
- Talib, T. L., DeChant, P., Kean, J., et al. (2018). A qualitative study of patients' perceptions of symptoms in primary care clinics. Quality of Life Research. 27:3157.
- Truijens, F., de Smet, M. M., Desmet, M., & Meganck, R. (2021). Validity of data as precondition for evidence: A methodological analysis of what is taken to count as evidence in psychotherapy research. Philosophy, Psychiatry, and Psychology. 28(2):115-128.